Wystąpienie: Katarzyna Ueberhan

Stanowisko

Szanowna Pani Marszałek! Panie Ministrze! Wysoka Izbo! Niniejsze rządowe przedłożenie rozszerza możliwość ugodowego kończenia spraw karnych.

To rozwiązanie zasługuje na poparcie. Dla osoby pokrzywdzonej istotne są szybkie naprawienie szkody, odzyskanie poczucia bezpieczeństwa i możliwość zakończenia postępowania bez wielokrotnego powracania do okoliczności przestępstwa. Rozwiązania służące tym celom mogą równocześnie pozwolić sądom poświęcić więcej czasu sprawom skomplikowanym i wymagającym pełnego postępowania dowodowego.

Projekt przewiduje umorzenie postępowania przez prokuratora po wykonaniu ugody w określonych sprawach przeciwko mieniu o wartości do 20 tys. zł oraz w wybranych sprawach o przestępstwa nieumyślne. Warunkiem jest m.in. niekaralność podejrzanego za przestępstwo umyślne. Za istotne uznajemy powiązanie umorzenia z wykonaniem ugody oraz wyłączenie przestępstw takich jak rozbój czy kradzież z włamaniem. Ochrona pokrzywdzonego wymaga, aby korzyść procesowa dla sprawcy była związana z konkretnym działaniem naprawczym.

Jednocześnie potrzebna jest szczególna wrażliwość na nierówności majątkowe. Projekt przewiduje świadczenia na rzecz Skarbu Państwa od 1 tys. do 20 tys. zł. Przy umorzeniu ugodowym świadczenie jest fakultatywne, a przy odrębnej podstawie umorzenia dotyczącej określonych przestępstw przeciwko wiarygodności dokumentów stanowi warunek konieczny. Projekt co prawda nakazuje uwzględniać dochody i sytuację rodzinną sprawcy, jednak naszym zdaniem warto rozważyć również uwagę Sądu Najwyższego dotyczącą osób, które chcą naprawić szkodę, a nie mogą uczynić tego od razu w całości. Większa elastyczność w tym zakresie powinna wymagać zgody pokrzywdzonego i zapewniać skuteczną ochronę jego roszczeń.

Duże znaczenie mają zachęty do wcześniejszego porozumienia. W wybranych trybach projekt ogranicza maksymalny wymiar kary pozbawienia wolności do 2/3 albo 3/4 ustawowej górnej granicy. Przewiduje również daleko idące możliwości łagodzenia odpowiedzialności, w tym zawieszenie wykonania kary pozbawienia wolności orzeczonej w wymiarze do 5 lat na okres próby do 10 lat. Rzecznik praw obywatelskich i Krajowa Rada Radców Prawnych wskazują na ryzyko nieuzasadnionego zróżnicowania reakcji karnej. Te zastrzeżenia wymagają poważnego potraktowania. W naszej ocenie oszczędność czasu postępowania powinna być uwzględniana wraz ze stopniem winy, wagą czynu i potrzebą ochrony pokrzywdzonego.

Porozumienie musi być rzeczywiście dobrowolne i świadome. Rozszerzenie możliwości dobrowolnego poddania się karze na dalsze etapy rozprawy wymaga skutecznego informowania pokrzywdzonego o prawie sprzeciwu. Równie ważne jest wyjaśnienie oskarżonemu konsekwencji porozumienia, w tym ograniczeń późniejszego zaskarżenia wyroku. Dobrze, że uwzględniono postulat Sądu Najwyższego, aby przed pierwszym przesłuchaniem pouczać podejrzanego także o nowych podstawach umorzenia. Towarzyszyć temu powinien rzeczywisty dostęp do pomocy prawnej, zwłaszcza dla osób w trudnej sytuacji życiowej.

Dopracowania wymagają skutki wznowienia umorzonego postępowania. Do wznowienia ma dochodzić, gdy sprawca popełni w ciągu 2 lat od wydania postanowienia o umorzeniu przestępstwo umyślne, za które zostanie prawomocnie skazany. Rzecznik praw obywatelskich zwraca jednak uwagę na brak szczególnych zasad rozliczenia wcześniej uiszczonego świadczenia. Naszym zdaniem należy jasno określić zasady jego zwrotu, zwłaszcza gdy ponowne postępowanie zakończy się uniewinnieniem. Odsyłanie takiej osoby do odrębnego procesu cywilnego oznacza dodatkowe koszty i kolejne oczekiwanie na ochronę jej praw.

Za zasadne należy uznać również utrzymanie w sprawach karnych skarbowych wymogu zapłaty całej wymagalnej, uszczuplonej należności publicznoprawnej przed uwzględnieniem odpowiedniego wniosku oskarżonego. Ugodowe zakończenie postępowania powinno uwzględniać interes wspólnoty i obowiązek naprawienia uszczerbku w środkach publicznych. Jest to szczególnie ważne z perspektywy uczciwości wobec osób, które terminowo wywiązują się ze swoich zobowiązań. Dziękuję.